حسين علوى مهر
202
روشها و گرايشهاى تفسيرى ( فارسى )
كتابهاى لغت ، واژگان قرآن را به خوبى معنا كردهاند . البته بايد توجه به اين نكته داشت كه اين كتابها دو دستهاند : يك دسته به سراغ ريشه رفتهاند و ريشه هر لغت را با دقت معنا كردهاند ، و دستهء ديگر به معانى كاربردى لغت كه در ميان عرف امروز رايج ، پرداختهاند . منظور از مراجعه به كتابهاى لغت ، قسم اول است . كتابهاى معروف : مفردات ، تأليف راغب اصفهانى ، تاج العروس از زبيدى ، صحاح اللغه ، نوشتهء جوهرى ، العين ، اثر خليل بن احمد فراهيدى ، مقاييس اللغة از احمد بن فارس بن زكريا ، و النهايه تأليف ابن اثير . نكتهء مهمتر ، اين كه بايد موارد استعمال لفظ را در جاهاى مختلف قرآن بنگريم ؛ مثلا واژهء « غنيمت » ، « كفر » ، « فتنه » و . . . در قرآن در چند مورد به كار رفته و چه معانى دارد . 2 . بررسى قرائات برخى آيهها ممكن است غير از قرائت معروف ، قرائت ديگرى نيز داشته باشد و چه بسا كه آن قرائت در معنا ، يا حكم فقهى نيز مؤثر باشد ؛ مانند كلمهء « يطهرن » و « يطهّرن » كه در ( حكم فقهى نيز اثر دارد ) براى اين منظور مىتوان به تفاسير تبيان ، مجمع البيان ، طبرى ، و نيز به كتابهاى مخصوص قرائت ؛ مانند النّشر فى القرائات العشر ( تأليف جزنى ) و التمهيد ، ج 2 ، و حجة القرائات ، مراجعه كرد . در گذشته به علت نبودن يك چاپ براى قرآن ، بر قرائتهاى مختلف تكيه مىشد و بدين جهت بسيارى از مفسران ؛ مانند زمخشرى ، مرحوم طبرسى در مجمع البيان ، و سيوطى ، علم به اعراب و قرائت را براى مفسر لازم مىدانستند ، اما در ميان مفسران متأخر به ويژه معاصرين به اين مسأله اهميت كمترى داده مىشود و شايد مهمترين علت آن ، اجماع مسلمانان بر قرائت مشهور است و آن قرائت حفص از عاصم است و شايد اعراض از قرائت مشهور صحيح نباشد ( به ويژه اين كه اين قرائت شيعى نيز هست ) . استاد معرفت مىنويسد : « و امّا القرائة الحاضره ، قرائة حفص فهى قرائة شيعية خالصة رواها حفص و هو من اصحاب الامام الصادق عليه السّلام عن شيخه عاصم و هو من اعيان الشيعة الكوفة الاعلام عن شيخه السلمى ( عبد الرحمن سلمى ) و كان من خواص على عليه السّلام عن امير المؤمنين عليه السّلام عن